آژانس هواپیماییexchanging

نجوم ونگاهی به تغییرات موقعیت ستارگان . . .

شروع موضوع توسط molaye_sabzposh ‏13 آپریل 2010 در انجمن علم و دانش

  1. molaye_sabzposh

    molaye_sabzposh کاربر تازه وارد

    تاریخ عضویت:
    ‏13 آپریل 2010
    نوشته ها:
    3
    تشکر شده:
    0

    نگاهی به تغییرات موقعیت ستارگان . . .


    [​IMG]

    نگاهی به تغییرات موقعیت ستارگان . . .

    در دوران کهن رصدگران آسمان شب گمان می کردند ستارگان همانند نقاطی نورانی بر گنبد آسمان میخ شده اند. اما امروز می دانیم که آنها با فواصل و ابعادی گوناگون نسبت به یکدیگر قرار گرفته اند. آسمان شبی که امروز از روی زمین شاهد آن هستیم، در گذشته دقیقاً اینچنین نبوده است و ستارگان صورت های فلکی به آن صورتی که امروز شاهد هستیم، قرار نداشته اند. هرچند ممکن است نمایش این تغییرات اندک باشد، اما واقعیت آن است که اگر می توانستیم ده ها هزار سال یکی از صورت های فلکی را رصد کنیم، متوجه می شدیم ستارگان تشکیل دهنده آن هر کدام به جهتی حرکت خواهند کرد.

    تغییر موضع ستارگان جدای از آنکه ناشی از حرکت های حقیقی خود ستارگان در پهنه کهکشان است، ممکن است به صورت ظاهری ناشی از حرکت های خاص زمین نیز باشد. البته با تغییر حرکات زمین ما شاهد تغییر مختصات تمام ستارگان و صورت های فلکی هستیم. برای نمونه آنچه امروز به نام ستاره قطبی در راستای محور شمالی کره زمین قرار دارد، روزگاری واقعاً قطبی نبوده است. اکنون ستاره قطبی در موقعیتی قرار دارد که برای ناظر نیمکره شمالی هیچ گاه غروب نکرده و گویی تمام ستارگان نیمکره شمالی به دور آن می گردند. این اتفاق را می توان با مشاهده عکس هایی که با نوردهی طولانی مدت از آسمان می گیرند، به خوبی مشاهده کرد. در این عکس ها ستاره قطبی با نورانیت نه چندان زیاد در مرکز تصویر قرار دارد و دیگر ستارگان همچون خطوطی درخشان به گرد آن چرخیده اند. اگر می توانستیم به ۱۲ هزار سال بعد سفر کنیم و در آن زمان به آسمان شب بنگریم، شاهد آن بودیم که ستاره درخشان «نسر واقع» در جایگاه امروزی ستاره قطبی قرار دارد. دلیل چنین تغییری، نوعی حرکت زمین به نام «حرکت تقدیمی» است.

    زمین همانند فرفره یی در فضا به دور خورشید می گردد؛ فرفره یی که جدای از آنکه به دور خود می گردد حرکتی تلوتلوخوران را نیز به همراه دارد. حرکت تلوتلوخوران زمین (حرکت تقدیمی) باعث می شود سمت گیری محور جنوب به شمال زمین که امروز به سمت ستاره قطبی قرار دارد نیز تغییر کند. همچنین مسلم است که حرکت تقدیمی زمین سبب تغییر مختصات ظاهری تمام ستارگان و صورت های فلکی می شود. از این جهت در آینده یی دور ساکن زمین ستاره «نسر واقع» را ثابت و ستاره قطبی و دیگر ستارگان نیمکره شمالی را در گردش به دور ستاره «نسر واقع» مشاهده خواهند کرد.

    تا به اینجا علت تغییر مختصات کلی ستارگان ناشی از حرکت های زمین بود اما همان طور که گفتیم، ستارگان حرکت های حقیقی نیز دارند که موجب جابه جایی موقعیت آنها نسبت به یکدیگر در فضای کهکشان می شود. تمامی ستاره ها حتی اگر جزیی از یک خوشه ستاره یی هم باشند، هر کدام دارای سرعت هایی متفاوت در جهت هایی خاص به خود هستند.

    به آهنگ تغییر موضع یک ستاره در آسمان که بر حسب ثانیه قوس در مدت یک سال محاسبه می شود، حرکت خاص آن ستاره می گویند. واحد ثانیه قوس در اخترشناسی برای اندازه گیری فواصل و حرکت های ظاهری بین ستارگان بسیار اهمیت دارد. برای درک بهتر این واحد یادآوری می کنیم که محیط دایره ۳۶۰ درجه است و هر درجه از ۶۰ دقیقه و هر دقیقه از ۶۰ ثانیه تشکیل شده است. به این ترتیب هر ۳۶۰ درجه برابر یک میلیون و ۲۹۶ هزار ثانیه قوسی است. بیشتر ستارگان به دلیل فاصله زیادشان نسبت به ما حرکاتی کمتر از یک ثانیه قوس در یک سال را از خود نشان می دهند. اما در این بین می توان به ستاره «بارنارد» که یکی از نزدیک ترین ستارگان به خورشید است، اشاره داشت که حرکتی معادل ۲۵/۱۰ ثانیه قوس در سال دارد. پس به درستی می توان حدس زد که حرکت های ظاهری ستارگان در آسمان، در مدت زمان کوتاه عموماً بسیار ناچیز است و رصدگران با عکسبرداری هایی که طی چندین سال از آسمان انجام می دهند، می توانند شاهد تغییرات محسوس تری از آنها باشند.

    اخترشناسان با در دست داشتن حرکت خاص و سپس فاصله ستاره از ما و سرعت های طولی و عرضی ستارگان نسبت به ناظر، به سرعت واقعی آن ستاره که سرعت فضایی نامیده می شود، پی می برند. اخترشناسان در روند محاسبه سرعت فضایی ستارگان به مساله مهم دیگر نیز توجه دارند. نباید فراموش کرد که خورشید تنها یکی از میلیاردها ستاره یی است که در کهکشان راه شیری وجود دارد و منظومه شمسی و زمین تحت تاثیر نیروی گرانش خورشید به صورتی که می توان آن را یک سیستم کامل در نظر گرفت، قرار دارند.

    خورشید و به طور کلی منظومه شمسی با سرعتی حدود ۲۴۰ کیلومتر در ثانیه به دور مرکز کهکشان راه شیری در گردش است. پس اخترشناسان هنگام محاسبه سرعت فضایی هر یک از ستارگان این نکته را مد نظر دارند که محاسبه های آنها تحت تاثیر حرکت سیستم منظومه یی است که خود دارای سرعتی خاص است. از این جهت می توان نتیجه گرفت که سرعت های محاسبه شده اولیه ما از ستارگان در یک چارچوب استاندارد و مطلق نیست و اعداد اولیه یی که به دست می آوریم تحت تاثیر چارچوب مرجع دیگری همچون منظومه خورشیدی ما قرار دارد.


     
  2. molaye_sabzposh

    molaye_sabzposh کاربر تازه وارد

    تاریخ عضویت:
    ‏13 آپریل 2010
    نوشته ها:
    3
    تشکر شده:
    0

    دستاوردهای ایران در سال جهانی نجوم
    [​IMG]

    سال ۲۰۰۹ میلادی از سوی اتحادیه جهانی نجوم (IAU) و سازمان علمی، فرهنگی و هنری ملل متحد (UNESCO) و با تایید مجمع عمومی سازمان ملل متحد به نام سال جهانی نجوم نامگذاری شده بود.

    براساس بیانیه نامگذاری این سال، اهداف ویژه*ای در طرح سال جهانی نجوم که از آن به ۲۰۰۹ IYA یاد می*شود، مطرح شده بود که اعضا باید برای تحقق آن تلاش می*کردند. تعداد زیادی از کشورها از ابتدای مطرح شدن آن به این طرح پیوستند. در ایران نیز جنب و جوش فراوانی در این خصوص به چشم می*خورد بویژه آن که جامعه نجوم آماتوری ایران در سال*های اخیر رشد چشمگیری را تجربه کرده بود و امید می*رفت برگزاری این سال در ایران به نقطه عطف بزرگی در جهش جامعه نجوم کشور چه در بخش حرفه*ای و چه در بخش آماتوری تبدیل شود. همین عوامل بود که باعث شد روزنامه جام*جم در ویژه*نامه*ای ۱۶ صفحه*ای ابتدای این سال به استقبال آن برود. اینک در پایان سال میلا*دی ۲۰۰۹ نگاه کلی به آنچه در این سال گذشت، نخستین گزارش از مجموعه مطالبی است که چند هفته آینده در این ارتباط منتشر خواهیم کرد.

    سال جهانی نجوم از اول ژانویه سال ۲۰۰۹ آغاز شد، البته آیین افتتاح آن چند روز پس از آن در پاریس برگزار شد تا طرح*هایی که برای این سال طراحی شده بود به طور رسمی آغاز شود. اگرچه پیش از آن در بامداد نخستین روز ژانویه سال ۲۰۰۹، طرحی به نام سپیده*دم برگزار شده بود، طرحی که در آن گروه*های مختلف نجومی، طلوع خورشید سال جدید را همراه مردم عادی رصد کردند تا سلامی به سال جهانی نجوم داشته باشند، سالی که بهانه نامگذاری آن چهارصدمین سالگرد استفاده گالیله از تلسکوپ برای رصد آسمان بود، اتفاقی که عصر جدید ستاره*شناسی را آغاز کرد و نقطه عطفی در تاریخ علم به وجود آورد. عصر نجوم پس از گالیله به واسطه آغاز استفاده از اپتیک*ها در نجوم، عصری بسیار شکوفا شد که سرعت رشد آن را به هیچ*وجه نمی*توان با تاریخچه غنی نجوم در دوران باستان و دوره تاریخی مقایسه کرد.

    دبیرخانه طرح سال جهانی نجوم هم این رویداد را بهترین بهانه می*دانست تا نه*تنها نجوم را به مردم عادی معرفی کند که اهدافی بلندتر را نیز در دستورکار خود قرار دهد: ترویج علم به طور کلی، تحریک کردن کنجکاوی مردم در مسائل علمی و زنده کردن شور کشف میان مردمی که این احساس خود را در هزارتوهای زندگی روزمره فراموش کرده*اند. در کنار اینها البته بخش*های خاص*تری هم در قالب طرح*های ویژه و بنیادین سال نجوم دنبال می*شد تا مردم و بخصوص علاقه*مندان نجوم را به هم نزدیک*تر کند و چهره واقعی یک دانشمند ستاره*شناس را به مردم نشان دهد.

    کشورهایی که به دعوت سازمان ملل پاسخ داده بودند، فعالیت متفاوتی را از خود نشان می*دادند. بعضی از آنها فقط نماینده*ای را به این مجموعه معرفی کرده بودند تا هماهنگ*کننده برنامه*های آنها در کشورهای خود باشند و برخی دیگر، فعالیت*هایی حتی گسترده*تر از فعالیت*های دبیرخانه را در تقویم سالانه قرار داده بودند. در ایران هم نه تنها ریاست انجمن نجوم ایران نقش هماهنگ*کننده ملی را در این برنامه پذیرفت که ستادی ملی اگرچه دیرهنگام برای برگزاری این سال تشکیل شد. در ضمن ده*ها طرح برای این سال از سوی انجمن نجوم ایران و شاخه آماتوری آن و همچنین گروه*ها و سازمان*های دیگر به این ستاد معرفی شد که البته بیشتر آنها به بن*بستی به نام بودجه برخورد کردند.

    با وجود این، فعالیت*های سالانه ایران در حوزه نجوم، امسال رنگ و بویی متناسب با سال جهانی نجوم گرفت. غیر از برنامه*های مستقل گروه*های نجوم آماتوری، سمینارها و کنفرانس*های سالانه نجوم حرفه*ای کشور که زیرنام سال جهانی نجوم برگزار شدند، برنامه*های تقویم سالانه شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران نیز با جهتگیری این سال برگزار شد؛ برنامه*هایی مانند رقابت* رصدی مسیر ایران، رقابت رصدی عبدالرحمن صوفی رازی، جشنواره ساعت*های آفتابی، روز نجوم، روز فضا و باشگاه*های نجوم ماهانه سراسر کشور. اگرچه این برنامه*ها هر سال برگزار می*شد، اما در نهایت باعث شد تقویم فعالیت*های رسمی ایران در این سال رشد چشمگیری داشته باشد. در کنار این فعالیت*ها، مشارکت ایرانیان در کل طرح*های سال نیز اگر چه از حمایتی خاص برخوردار نبود ولی بسیار چشمگیر بود. ترجمه بسیاری از اقلام سایت دبیرخانه طرح سال نجوم ازجمله پوسترها، بروشورها و نمایش اسلایدها به زبان فارسی برگردانده و منتشر شد و ایرانیان دست*کم در ۲ طرح ویژه نقش کلیدی داشتند.

    ● طرح*های بین*المللی ایرانیان

    در میان طرح*های ویژه سال جهانی نجوم دو*پروژه با محوریت منجمان ایرانی وجود داشت نخست طرحی به نام جهان در شب یا TWAN. عکاسی که بابک امین* تفرشی، روزنامه*نگار علمی و عکاس باتجربه ایرانی آن را از پیش از شروع این سال آغاز کرده و از حمایت انجمن منجمان بدون مرز AWB نیز برخوردار بود. این طرح، گروهی از بهترین عکاس*های نجومی جهان را گردهم آورد که قصد داشتند زیبایی*های آسمان شب را در ترکیب با زیبایی*ها و جذابیت*های فرهنگی، تاریخی و طبیعی زمین به نمایش بگذارند؛ جذابیت*هایی که به مرور زمان فراموش شده یا انسان*های امروز به دلیل مشغله**های روزمره خود امکان مشاهده مستقیم آنها را ندارند. به همین دلیل این طرح در حقیقت آنها را به سفری شگفت*انگیز در سراسر جهان دعوت می*کند تا چهره کمتر دیده شده زمین و آسمان را در پیوند با یکدیگر پیش چشم آنها به نمایش بگذارد.

    این ایده به یکی از نخستین طرح*های ویژه سال جهانی نجوم تبدیل شد و در عین حال یکی از طرح*های فعال و مستمر سال نجوم نیز به شمار می*رود که با پایان سال جهانی نجوم به مسیر خود ادامه خواهد داد. طراحی همین طرح و عکس*های شگفت*انگیزی که طراح آن، *بابک امین* تفرشی بود باعث شد بنیاد لئونارت نلسون، جایزه سالانه خود را که معتبرترین جایزه عکاسی با گرایش علمی درجهان است به طور مشترک به بابک امین تفرشی، بنیانگذار طرح و مدیر بخش عکاسی ماموریت فضایی کاسینی اهدا کند.

    اما در کنار طرح TWAN که می*توانید اطلاعات بیشتر و تصاویر آن را در نشانی twanight.org ببینید طرح دیگری نیز در فهرست طرح*های ویژه این سال قرار گرفت که طراحان آن را گروهی از منجمان آماتور و فعال ایرانی تشکیل می*دادند. طرحی به نام صلح ستارگان یا Star Peace که شاید نام خود را به طور طعنه*آمیزی در تضاد با فیلم*های تاثیرگذار تاریخ سینما یعنی جنگ ستارگان (star Wars) انتخاب کرده* بود. این طرح به نشانی (Starpeace.org) ایده*ای قدیمی، اما بسیار اثرگذار و مهم را به عنوان بنیان و اصل خود انتخاب کرده بود. نگاه به آسمان و رصد ستاره*ها و تفکر به مقیاس*هایی که در عالم ما حکمفرما هستند، انسان را به درک متفاوتی از جایگاه خود در کیهان می*رساند.

    سیاره ما نقطه ناچیزی در میان منظومه* شمسی است که دور خورشید می*چرخد و در حالی که کار منظومه* شمسی ما در مقایسه با کهکشان راه*شیری هیچ جایگاه قابل توجهی ندارد و کلیت کهکشان راه*شیری در جهان آشکار شده، بسیار ناچیز است. این دیدگاه و این درک می**تواند باعث شود مردم جهان متوجه اهمیت همزیستی دوستانه با یکدیگر بر سیاره*ای شوند که تنها خانه آنهاست. طرح صلح ستارگان با امید به ترویج چنین دیدگاهی و متوجه کردن نگاه مردم به آسمان بدون مرز بر فراز سر همه انسان*ها، مبنی بر انجام رصدهای مشترک در نزدیکی نقاط صفر مرزی کشورهای همسایه مطرح شد که با تایید دبیرخانه سال جهانی نجوم، به عنوان یکی از طرح*های ویژه این سال انتخاب گشت. این پروژه در طول سال جهانی نجوم نه*تنها در ایران،* که در نقاط مختلف جهان، برنامه*های رصدی متعددی را برگزار کرد و قرار است در پایان سال نجوم نیز به فعالیت خود ادامه دهد.

    ● مشارکت*های بزرگ

    اما غیر از ۲ طرح ویژه سال جهانی که ایرانیان در طراحی آن نقش داشتند، برخی دیگر از برنامه*ها طرح*های دیگر سال جهانی نجوم نیز بود که در ایران به طور مستقل و گاه با حمایت انجمن نجوم برگزار می*شد، نمونه آنها طرح نمایشگاهی از زمین تا آسمان بود که سفری به فضا را در قالب مجموعه*ای از نماهای تصاویر تلسکوپ*های زمینی و فضایی برای مخاطب رقم می*زد. این طرح بارها در ایران و عمدتا با همکاری طرح صلح ستارگان برگزار شد. در کنار چنین برنامه*هایی ۲ طرح بزرگ که از آنها به موفق*ترین طرح*های سال جهانی نجوم نیز یاد می*شود نیز در ایران به طور گسترده*ای برگزار شد.

    ۱۰۰ ساعت نجوم در فروردین*ماه و شب*های گالیله*ای در پاییز فرصت*هایی بودند که در آن گروه*های نجوم آماتوری و مراکز علمی درهای خود را به روی مردم علاقه*مند باز کردند و ابزارهای خود را میان مردم بردند تا مردم فرصت نگاه به آسمان و آشنایی با اجرام آسمان شب را پیدا کنند. در هر یک از این دو طرح که بزرگ*ترین رویدادهای عمومی در این سال بود، حدودا ۷۰ گروه مختلف در نقاط مختلف کشور برنامه*هایی را برگزار کردند و در طرح صد ساعت نجوم، ایران از نظر تعداد برنامه*هایی که برگزار کرد در رده چهارم جهان قرار داشت. این طرح*ها اگرچه جرقه آشنایی بسیاری از مردم با آسمان را زد، اما تشویق و حفظ این علاقه در گام*های بعدی نیازمند برنامه*های پشتیبان دیگری است که هنوز به طور جدی به چشم نمی*آیند.

    ● المپیاد نجوم

    رویداد مستقل دیگری که در سال جهانی نجوم برگزار شد. میزبانی المپیاد جهانی نجوم در تهران بود. المپیادی که چندی پیش با حضور بیش از ۱۰ کشور جهان در تهران برگزار شد تا فرصتی برای گرد هم آمدن دانش*آموزان علاقه*مند ستاره*شناسی در سال نجوم فراهم آید. البته برنامه*ریزی برای میزبانی این المپیاد که اتفاقا در تاسیس آن نیز مدیران تیم*های سابق المپیاد نجوم کشور نقش داشتند (در حقیقت المپیاد اخترشناسی و اختر فیزیک که ایران میزبان آن بود دوره جدیدی از المپیادهای نجوم است که سابقا توسط انجمن اروپایی آسیایی برگزار می*شد)، از سال*ها پیش اتفاق افتاده و میزبانی ایران نیز تصویب شده بود، اما همزمانی آن با برگزاری سال جهانی نجوم باعث شد تا کارنامه ایران در تعداد برنامه*های سال جهانی نجوم بیشتر به چشم آید.

    ● موفقیت یا عدم موفقیت؟

    تحلیل و نتیجه*گیری موفقیت یا عدم موفقیت برنامه*ای مانند سال جهانی نجوم که سالی با هدف ترویج علم است شاید غیرممکن باشد. واقعیت این است که ایران در مقایسه با بسیاری از کشورها، کارنامه بسیار قابل قبولی در برگزاری این سال دارد، تنوع و تعداد برنامه*های اجراشده و مشارکت در برنامه*های بین*المللی همه و همه ما را وسوسه می*کند تا این سال را موفق ارزیابی کنیم، اما از نگاهی دیگر اگر فرصت*ها و پتانسیل*ها را بسنجیم، شاید نتوانیم چندان خوش*بین باشیم، واقعیت این است که نجوم برخلاف علومی مانند ریاضیات یا فیزیک دانشی غریبه با مردم نیست و امکانات وسیع*تری را در اختیار مروجان قرار می*دهد.

    از سوی دیگر پتانسیل*هایی نظیر انتشار حدود ۲دهه مجله تخصصی ستاره*شناسی آماتوری در ایران، وجود یک برنامه تلویزیونی ثابت و ده*ها وب*سایت و بخش*های متنوع در مطبوعات، در کنار فعالیت چندین هزار منجم آماتور فعال و ده*ها گروه نجوم آماتوری باسابقه و فعال در سراسر کشور انتظارات را بالا می*برد. مدیریتی قوی در صورتی که بودجه*ای اندک ولی مدیریت*شده را در اختیار داشت می*توانست این فرصت استثنایی را به نقطه عطفی در فعالیت**های ترویجی کشور تبدیل کند، ولی به هزار و یک دلیل و از جمله بوروکراسی پیچیده حاکم بر مدیریت این سال باعث شده است تا از این فرصت استفاده لازم نشود. شاید این بار هم باید این سال را تجربه*ای برای فرصت*های بعدی بدانیم. فرصت*هایی که برای کشوری مانند ایران با جمعیت جوانش، طلایی و تکرارنشدنی به نظر می*رسد.

    منبع :
    www.farsforum.com